01 marzo 2019
20 febrero 2019
TAYKA ARUNAKANA URUPA AMTKASINA, (AÑO INTERNACIONAL DE LAS LENGUA MATERNAS) Martha Gonzales
5:20 p.m.
No comments
Tayka arunakana urupa amtañatakixa, Conferencia
General de la Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia
y la Cultura UNESCO uksana, 1999 marana uñsuwayapxatayna, Resolución 30C/DR.35 uka Kamachimpi,
kunasa amtapaxa?, amtapaxa: aka uraqpachana, kunaymani arunaka utji, uka
arunakaxa yâqasiñapawa, sasa amtampiwa arsuwayapxatayna.
Ukampisa, arunaka yâqasiña sartasiwixa, khaya 1952 uka maratpacha sartayatätaynawa, kunxata?. Pakistan uksa markana “Bangla” aruni yatiqiri wayna tawaqunakawa arupa yâqasiñapatakiwa, sartasipxatayna, uka sartasiwi utjipana pallapallanakaxa yatiqirinakaruxa jani jiwtayasisawa jiwarayapxatayna, uksata, tayka arunakaxa waqaychaspana, yâqasirakpana sasa arsusiwixa uñsutayna. Ukhamipana, sapa mara aka 21 uru anata phaxsina amtasiñapatakixa arsuwixa arsutâtayna.
Bolivia markanxa arunakata arxatiri Kamachinakaxa utjarakiwa, nayraqataxa Jach’a Tayka Kamachinxa tayka arunakaxa taqini arsuñatakiwa, “lenguas oficiales” uka taypinxa aymara aruxa taqini arsuñasa ukhama thakhinchatawa.
Ukxaruxa, Ley General de Derechos y Políticas Lingüísticas Ley 269 uka kamachina amtapaxa Artículo 1°.- (Objeto de la ley) La presente Ley tiene por objeto: Reconocer, proteger, promover, difundir, desarrollar y regular los derechos lingüísticos individuales y colectivos de los habitantes del Estado Plurinacional de Bolivia.
Ukampisa Naciones Unidas uksatpacha aka 2019 maratakixa “TAYKA ARUNAKANA MARAPA” sasawa amtawayi ukata juk’ampacha tayka arunakata arsuñaxa wakisi.
TAYKA ARUNAKA ARSUÑAXA KUNATAKI WAKISIRÏPACHASA? (Cuál es la importancia de la lengua materna, porque nos interesa desarrollar nuestra lengua materna?)
v ¿Khitïtansa?, arsutasata uñt’astana, aymara aru arsuñani ukaxa aymarätwa, sisnawa, janiti aymara aru arskañani ukaxa inakiwa aymara jaqïtwa sasksna. (a nivel personal la lengua materna es instrumento para sostener la identidad, por medio de la lengua podemos definir quienes somos).
v Sarawinakaxa arutuqiwa mirayaña. Aymara aru jani yatxañani ukaxa markasana, ayllunakasa uta masinakasampixa janiwa aruskipaña atxañaniti, wasarukiwa arxayasiña qharispa. Ukhamaxa: (en una identidad cultural, la comunidad interactúa, se relaciona, crea enlaces, se conecta con el entorno y el mundo por medio de la lengua).
v Juk’ampisa amuyunakaxa tayka aru taypi qhananchasi, lup’iwinakasa, p’arxtawinakasa tayka aru taypirakiwa uñt’ayataraki, chuyma ch’allxtayasiñasa tayka aru taypirakiwa qhananchata. Sisnawa amuyt’awinakaxa tayka arunkiwa, sarawinakasa, yatiñanakasa, thakhinakasa, lurawinakasa tayka aru tuqiwa aruskipata, ukampisa qamawirjamarakiwa, kunjama uraqinsa qamtana, kunawja chiqasna jaktana ukhamarjamawa arunakaxa uñsuyataraki, Ukhama amuyasina aymara tayka arusa wali wakiskiri. Sañani castellano sarawinxa pachata amuyt’añani jiwasatakisa nayra pachaxa, nayräxankiwa jutiri pachaxa qhiphaxankiwa, ukata qhiphurkama sasa arsuraktana. (Lo más trascendental, de la importancia de la lengua materna en la producción del saber y el conocimiento, cada pueblo tiene única forma de construir e interpretar su realidad, saberes y conocimientos que ha de expresar y socializar por medio de su lengua materna, según su contexto y su realidad. Como en nuestro caso , por ejemplo: el conocimiento del tiempo: el tiempo pasado delante, lo vivido lo conocido lo que los ojos ya vieron, y el futuro en la espalda lo desconocido lo que lo sojos no vieron, otro ejemplo el concepto incluyente entre A y B, el jiwasa, el equilibrio de fuerzas antagónicas, entre wali.ki: y jani wali.ki, “nada es absoluto”, entre otros.)
Ch’amanchañataki kunasa wakisi:
v Jisk’alalanakaru Uta taypitpacha, armara aruta arxayañasawa.(dialogar con nuestros niñas y niños en la casa, en la familia en las actividades cotidianas).
v Yatiña utanakana arxayapxañapa, yatichapxañapa. (con los estudiantes interacción y enseñanza en lengua materna)
v Jach’a jaqinakaxa tantachawinakana, sapa uru jakawina aymara aruta arsusiñsna.(los discursos formales y no formales en lengua materna, en las comunidades.
v Irnaqawjanakana aymara aruta ist’ayasiñsnawa.(cumplimiento de la Ley 269, interactuar en lengua aymara en entidades públicas).
v Wayna tawaqunakaru NTIC uksaru kunkanchañasa wakisirakiwa.(los jóvenes apropiarse de la tecnología el fin promover el empoderamiento del uso de la lengua aymara).
21 URU ANATA PHAXSINA WIÑAYA JUYRJAMA
T'IKHT'ASIÑANI,JALLALLT'ASIÑA, AYMARA ARU ARSURI JILA KULLAKANAKA.
WIPHAYYY...WIPHAYY.... JALLALLA
28 diciembre 2018
Awyunaka Taypi Llankana uñacht'ayapxi
3:26 a.m.
No comments
Wali amunuta sawt’ata,
ukhamaraki wali kusa, aliqata kisayata awayunaka uñacht’ayapxi. Uka awayunakaxa
aliqata iwija t’arwata ukhamaraki wali yatiña amuyuni tiñirt’asa sawt’atawa.
Sawuri mamanakana wali amuyt’asa sawurt’atawa.
| Laymi Payrumanina apst'ata phuthullanakawa |
Tawaqunaka,
warminakana sawurt’atata, Ukhamaraki warminaka chachanakawa uka awayunakaru q’ipt’asita
ukhama musiñu jani ukaxa salliwa sata thuqhurt’apxi. Jani awayuru q’ipt’ataxa janiwa
musiñu thuqhupxkaspati. Awayuxa warminakansa tawaqunakansa warminakansa musiñu
thuqhuñatakixa wali uñaqatapuniwa.
Ukhama, Taypi
Llanka jisk’a markana uñjaniwaytha. Ukaxa Pataka Amaya aynacha ukjankiwa. Khaya
Aruma Suyuna. Uka markanakaxa niya Sika Sika marka jak’ankiwa.
Ukhama
awayunaksa musiñu thuqhusa khuysa aksa, aliqata yatsuta, thuqht’añanaksa, aka Navidad phunchawina thuqht’añatakiwa
aliqata wakichäsipxatayna.
Uka isinakasa,
thuqhurinakasa marani tatana mamana achikata ukhamaraki jariyatawa, awayunaksa
kunjama sartaña jani ukaxa thuqhuñsa wakichäsipxatayna, uka maraninakasa
markapana mayitaparjama wakiyapxirïtayna.
18 junio 2018
WALIKI MUNATA, UÑCH’UKITA, AXSARATA
6:11 p.m.
No comments
Jichha mara t’aqa phaxsi (junio) 11 uruxa CINEMATECA ukanxa Campaña
Boliviana por el Derecho a la Educación ukankirinakaxa, por una educación inclusiva, equitativa y de
calidad: escuelas sin violencia amuyu irpirinakawa Promotor Cultural de Tiwanaku jupanakata amtasiñatakixa mä documental
uñacht’ayapxana. Uka video uñtaña
tukuyasaxa, Miguel Flores, Ageda Quispe
Huanca, Gabino Quispe Huanca, Jorge
Chambi, Fermín Apaza, Miguel Limachi, Casimiro Layme, Genaro Clares
jilatanakaruwa mä jisk’a paylla (distinción)
churawayapxana, jisk’a paylla katuqirinakaxa sapa mayniwa qhanancht’awayapxana.
Ukhama uñacht’ayawi chikaxa Manifiesto
de Murupilar sutini ch’amanchirinanakarusa waqaycht’awayapxarakinwa.
Maysatuqitxa, ukhama amta irptirinakaxa David
Aruquipa, Yanela Vargas, Javier Reyes jupanakawa wakisiyapxarakitayna.
Ukhama utjañapatakixa, taqina yatiñasatakixa khaya maranakata amtañawa wakisi.
![]() |
| JAVIER REYES ARAMAYO, un ángel dentro el pueblo aymara |
Khaya 1970 mara tukuyana Tiwanaku markankiri
yupaychaña uta irpiri tatakuranakaxa, Tiahuanacu,
Guaqui, Taraco, Desaguadero, San Andrés, Jesús de Machaca ayllunakana
jakasiri tawaqu waynanakaruxa mä cursillo
sutini tantachawiruwa jawillt’apxitana. Uka tantachawiru sarañatakixa Sindicato irpirinakapana waqaycha
qillqasa apt’atkamawa puripxañapana, chiqasa ukhamapunirakirinwa, ukatakixa
sapa comunidad ukana taqiniwa
asamblea tantachawina Tiwanaku markaru sarañapatakixa mä aval sutini qillqa churapxitana.
Ukhama suxta markata saririnakaxa niya kimsa
tunkaniwa mallkunakapana (secretario
general) qillqapasa apt’ata, juyranakasa, chuwasa, wisllallasa, jaruchisa,
ikiñasa q’ipt’atawa purintapxiritha. JIlkata Javier Reyes jupawa wali munasiñampi katuqt’apxitana, jupaxa Gustavo Iturralde, Jaime Zalles, José Ross,
José Henestrosa, Mariano Alique jupanakampi chikawa uka parroquia utana qamapxatayna. Chukiya
markatxa yaqha tawaqu waynakaxa yanapiri jutapxarakitaynawa, ukanxa Gloria Gonzales kullakampi chikaxa
qulliritaki yatiqirinakaxa UMSA
ukatsa jutapxarakitayna.
Uka tantachawi qalltañatakixa alaxpachankiri Awkita
mayt’asisaxa phisqa uruwa amuyt’asa aruskipasaxa qamart’awayapxiritha. Phisqha
arunxa, suxta markata jutirinakaxa uñt’asipxtha, aruskipapxtha, nayrapacha
qalata lurata laqayanaka uñakipasawa muspharapxiritha. Ukatakixa tata Jawichuxa
juk’ampi amuyt’ayapxitäna, jupaxa arquitectura
precolombina ukxata sumpacha yatxatiritaynawa. Mayni tawaqu waynanampi
uñt’asisaxa, nayrapachaxa marka masinakasaxa kunjamsa jakasipxatayna, jichhaxa
kunjamsa jakasiskapxi, akata
uksaruxa
kunanakasa luraña wakisispa
taqi ukanaka amuyt’asaxa aruskipt’awayapxiritha.
Tantachawi tukt’ayasaxa, sapa mayniwa pachpa
ayllunakaparu kutiwayxapxtha. Qhipa urunakaxa walja kuti tantachasisaxa kullaka
jilatanakaru yanapañampiwa qallantapxiritha.
Mayninakaxa quqa ayruyañampi, yaqhanakaxa
aymarata kastilla aruta qillqaña
uñaña yatichasa, sañu
luraña yatichasa, isi
luraña yatichasa, amuyunaka wakichayasawa qallantawayapxiritha. Mayninakaxa
pachpa
ayllunakana, yaqhanakaxa Chukiya
marka jach’a yatiña
utanakana, Estado tantachawi taypinakana ch’amanchawayapxayatha, yaqhipanakaxa jichhakamasa pachpa
amuyumpi irnaqaskapxakiwa. Mä
qhawqhanixa
janirakiwa jiwasampi chikäxapxiti.
Ukhamawa juk’ata juk’ata aski amuyunakaxa khaya
maranakana qalltawayana. Jichha urunakaxa Mallku Taykampi chikaxa Jilaqata,
jilïri Mallku, Jach’a Mallku irpirinakaxa wali yäqataxiwa, janiwa nayrapachjama
jisk’achataxapxiti, aymara aru
qillqañasa Estado Plurinacional
ukana yäparu waqaychataxiwa, janiwa
nayrapachjama chhaqtañapataki uñisitaxiti. Aymara
amuyu taqi lurañanakasa, yapunakasasa,
uywanakasasa jach’a markanakana
yäqataxiwa. Jiwasa amuyuta p’inqasiri
thakhisata
payimuchirinakasa utjpana, ukhampachasa jupanakaxa juk’anikipxiwa, mä
qhipüru amuytatasisina kutiniskapxaniwa.
Ukapachanakaxa,
Justino Quispe
Balboa, Felix Layme
Pairumani, Gabino Quispe Huanca,
Ageda Quispe Huanca, Miguel Flores Acarapi, Paz Jimenez Flores, Agustin
Huanca, Casimiro Layme
Mamani, Clara Peñasco,
Marcela Layme, Adolfo Chambi, Simón Quispe, Francisco Calle Parra,
Miguel Limachi jupanakata jichhakamasa amtatapuniskiwa. Qhipa
maranakaruxa Jorge Chambi, Tomas Flores,
Valentín Mejillones yaqhanakampi
chikawa purintapxana. Nayraqata
kimsa tunkanita amtañaxa ukapacha
qillqatanakana sutinakapa uñakipañaspawa.
Qhipjaru purt’anirinakata amtañaxa
juk’ampiwa, pataka patakanakaxapxiwa.
Uka “purmuturkultural” sutimpi
uñt’ata kullaka jilatanakaxa,
jiwasa markachiri masinakasanxa
wali munatapxanwa. UKhama
wali munata tawaqu
wayna kullaka jilatanakaxa marka
musunakana pallapalla milikunakana puliku salqanakanxa wali uñch’ukita
arkanaqata axsaratapxarakinwa.
Ukhama aski amuyuni kullaka jilatanakaxa Tiwanaku
markana qalltawayasaxa, yaqha
suyunakaru yaqha ayllunakaruwa ch’iqintawayxana. Ukhamawa irpirinakapa chikaxa jisk’a
tamanakasa taqituqina sartawayxapxana. Jichhaxa Bolivia marka irpirisa
jiwasa jaqïxi, yaqhipa
jilata kullakanakaxa Ministro
irpirixapxi. Uka taypinxa jiwasa jisk’achiri chikasa yaqhipanakaxa jani
sumpacha
amuyasisa
sartaskapxaraki,
ukhampachasa ukanakaxa juk’anikipxiwa. Paqallqtunka maranakana
amuytatasiri chikaxa Aymara
Uraqina Bolivia markansa Perú, Chile,
Argentina markanakana juk’ampi waljanixapxtanwa.
Ayllunakasata sayt’asiri arsusiri kullaka
jilatanaka chikaxa, jach’a markana jakiri kullaka jilatanakata amtasiñaxa
wakisirakiwa, yaqhipanakaxa España
markatpacha puriniri jilatanaxa José
Ross, Mariano Alique, Jose Henestrosa, José Luis Baixeras jilatanakaxa
jichhakamasa sarnaqaskapxi, yaqhipanakaxa chhaqhataxapxiwa, jupanakata
amtasiñaxa wakisiriwa. Bolivia
markasana yuririnakaxa ukhamaraki, Javier Reyes Aramayo, Gustavo Iturralde,
Jaime Zalles, Maria Pedro Bross, yaqhanakampi. Jupanakawa nanaka chikaxa
llakisiwayapxi, ch’amanchawayapxi, jichhakamasa jiwasa chikaskapxapunirakiwa.
Jichha urunakaxa utanakapanxa uka kullaka
jilatanakaxa mä juk’anikiwa jakxapxi, mayninakaxa Pacha Mamana
jarphipankxapxiwa. Wawanakapa allchhinakapasa tayja awki, jach’a mama jach’a
tata amtasisaxa aski amuyunakapa phuqhaskapxpachati, jani ukaxa kunjamakixisa
amuyunakapaxa. Taqi ukanakata uñakipt’añaxa wakisirixiwa. Aka qillqata
uñxatt’irinakaxa taqi luratanakasata amtasaxa aymara pachpa arusata
qillqt’apxasma, ukaxa Aymara Markatakixa wali askipunispawa. Jallalla!
QILLQIRI: Vitaliano Huanca Torrez
JAYMA DIGITAL
12/06/ 2018
03 junio 2018
Primer barco con carga boliviana llegó al Puerto de Ilo
2:49 a.m.
No comments
Kiwi Arrow sutini trasatlántico jach’a yampuxa, qasawi phaxsi 26
urukipana Perú marka Ilu sutini lamarquta lakaruxa
khaysa inti jalanta markatuqita purjaniña qalltana. Uka uruta aksaruxa Ilu
marknama kunaymana yänakaxa Bolivia markaskama purjayanitaxani, ukaxa
aymara marksatakixa wali kusiskañawa.
Aka jullixa
ASPB ukankirinakana qhananchatawa.
Jichha
mara (2018) qasawi phaxsi 26 urukipanxa, Kiwi Arrow sutini trasatlántico jach’a
yampuxa laqapuniwa Peru marka Ilu sutini lamarquta lakankiri markaruxa Bolivia
markachirinakataki jathi q’ipinakasa khumt’ataxa suchnuqanitayna.
Ukhama aski qhananchaxa Empresa
Administradora de Servicios Portuarios de Bolivia (ASPB) irpiri tata David Sánchez jupawa qhananchanipxistu. Uka jach’a
yampuxa sayt’uruxa 200 metro ukch’ataynawa, ukhamarusa 36.000
tonelada jathinaka aptiri yampuxa sapakutiwa jathi q’ipinaka Bolivia
markachirmasinakasatakixa khumnuqanpachani.
Akhama aski phuqhaña amtaxa Chile markankirinakampi jani
juk’ampi jisk’ayasiskañatakiwa sasina tata David Sánchez irpirixa
qhananchatayna. Ukhamarusa akhama aski phuqhaña amtaxa wiñayataki taqina
amtakañatakiniwa.
Ukhama amta phuqhañatakixa ASPB (Bolivia) ukhamaraki ENAPU
(Perú) tantachawi ch’amanchirinakaxa maymaratpacha amtasawa jichhaxa
phuqhaskapxatayna. Jallalla.
(aka yatiyawia MIRADAS DEL SUR.COM 04/27/2018 ukana
qhananchataru aymara aruru jaqipt’atawa).
Suscribirse a:
Entradas (Atom)
















