14 julio 2021

Juyphi pachanktanwa ch'uñu lurt'añani

 

Juyphi pachanktanwa ch'uñu lurt'añani

L. Isaac Callizaya Limachi

Alto Pata Aymara Marka, 6/07/2021.- Aka marat’aqa (junio), willka kuti (julio), llumpaqa (agosto) phaxsinakaxa, Suni Pata Marka markachirinakaxa juyphi pachanktanwa. Yapumpi sarnaqiri jilata kullakanakatakixa janiwa samart’añaxa utjkiti, irnaqaña luraña yanakaxa walt’atawa aka juyphipachanxa: chuñuxa ch’uñuña, tuntaxa tuntachaña, murayasa musq’uña, kayasa kayachañarakiwa, ukhamawa lurañanakaxa pachaparjamawa phuqatañapa aka amsta markanakanxa.

Aymara sarawinxa taqi kunasa pachaparjama phuqaña. Niya yapunaka apthapiña tukuykasasti, jank’akiwa juyphipacharu mantataxaraki. Ch’uqitixa wali achutächi ukhasti, juyphixa wali suyatawa ch’uñu ch’uchañataki, tunta lurañataki, muraya musq’uñataki ukhamaraki kaya kayachañatakisa. Ukhama amuyumpiwa pachpa llamayuwina ch’uqixa ajllt’atäxi: munta maqa’ñataki, aljt’asiñataki, jathataki, ukhamaraki ch’uñu ch’uñuchañataki.


Ch’uñutaki ajllita ch’uqixa ma payärma, kimsärma ukhamawa juyphiru luxuntayata. (I. Callizaya)

Jichhurunakanxa, taqi markanakanwa ch’uñu lurañaxa wakt’i. Yaqhipanakaxa nayraqata juyphinpiwa ch’uñxa niya wañt’ayasinxa impkatxapxi. Yaqhipanakasti jichharakiwa wali ch’uñu takinkasipki, ch’uñu sillp’iñampisipki. Kunapachatixa wali suma juyphixa juyphintki ukhaxa, mä pä arunamanaki ch’uqixa inasa qalakaspana ukhama wali suma luxuta apthapiñaxa. Ukatxa, lupiruwa chullurayaña kayumpi takirañataki, k’allk’u uma ch’irwstañapataki, ukhamaraki sillp’i mistuñapataki, ch’uñuxa ina suma q’alakiñapataki. Uka tukuyxasaxa, lupiruwa wali suma wañt’ayataxaraki.

Ch’uñu niya takirata sillp’irataxa, juyphirux luxuyatakiskiwa (I. Callizaya)

Yaqhipa markanakanxa, uma quta thiyankapki, jawira umanipki uka markanakaxa, tuntwa wali tuntachapxaraki. Tuntasti ina wali suma janq’ukiwa wañt’arakiñapa. Ukatakisti, ch’uñu takiratatxa umaruwa imantata mä pä kimsa simana. Ukatxa, umata manxata apsusasti, juyphiruwa wasitata luxuntayatañaraki. Ukatawa tuntaxa walisa suma sapxiwa marakachirinakaxa. Yaqhipanaqasti, murayatakikiwa atintxapxi umamanqharu.

Ukatsi, yaqhipa marakanakanxa, kayaraki wali kayachapxaraki, kawkhantixa apillaxa wali achutaki uka markanakana. Kayasti pachparakiwa lurasi niya ch’uñu kipka, apillaxa juyphiruwa wali luxuntauata ma pä kimsa aruma. Kayaxa, kasta kastarakiwa utji: uma kaya, phisi kaya ukhama sutinakampi uñt’ata.

Ukhamawa iranaqawinakaxa sarantayataski pata markanakanxa aka juyphi pachanxa. Ch’uñuxa ch’uñuchasiñapiniwa sapxiwa yaqhipa achachila awichunakaxa, awti pachana manq’añaxa tukusxiri, kuna mach’a maranakasa utjiriwa sasawa ch’uñuxa wali munata imasitaxi. Yaqhipa yatxat’tirinakasti, aka ch’uñuxa niya pä tunka maranakawa imasitaspa sapxarakiwa. Ukhamipanxa, jichhurunakanxa, ch’uñuxa “Astronauta” laqampu alaxpacharu sarapkisa uka jaqinakana manq’apaxiwa sasawa yatisjaraki.

Ch’uñuxa niya suma q’alakiwa wañt’añ
apa (I. Callizaya)

Ukatxa, niyaki wañapachankasa, jawasa, siwara, jupa, uka juyranakas jayq’añarakiwa yaqhipa markanakanxa. Uka lurawinaka tukt’ayxasaxa, niyakirakiwa yapu lurañaru mantawayataxani. Ukatwa saphi: aymara sarawinxa janiwa inäñax utjkiti, janiwa aliqa qamañasa utjkiti, phunchawi phista urunakakiwa thuqt’añasa, kusist’añasa, qamart’awisa utji sasina.

Ukhamarajamawa jchhurunukanxa, qhach’u ch’uñusa wali manqt’asitaskaraki sapa markanakana.

Qhach’u ch’uñu phutinpi, k’anwa thixitanpi. (I. Callizaya)




06 julio 2021

Huarina Markaxa turismo tuqiwa jach’anchayatani

 L. Isaac Callizaya Limachi

Huarina 21/07/2021.- Pä tunka urunaka saraqkipana aka marat’aqa (junio) phaxsina, Huarina Markaxa uñacht’ayawayiwa “atractivos turísticos” uka yänaka “Huarina, Paisaje Único” uka sutimpi sutincht’ata. Uka amtawi phuqañatakixa taqi jiliri marka irpirinakawa mayacht’asiwayapxaraki Huarina Marka suma uñt’ayañataki, ukhamana turistanakaxa purt’apxañapataki uñatat’asiri.


Municipio Huarina markaxa Titikaka quta thiya iramana jikxatt’asiraki, Copacabana markaru sarki uka jach’a takhi chiqana, Umayusu Markana, niya 70 km ukcha jayankiwa Chukiyawu Markatxa. Aka Huarina Markaxa Larama David Choquehuanca jilatana markapawa, jupasti Vicepresidente del Estado Plurinacional de Bolivia ukhamawa p’qinchaski jichhurunakanxa, ukatwa Huarina Markachirinakaxa wali kusisita jikxatasipxi. Ukatxa, aka pachpa Huarina Markana yurirakitana Andrés de Santa Cruz y Calahumana (1792-1865), jupasti aka Bolivia markwa irpxaruwayatayna suma utjnuqayañataki, ukjamaraki ch’amanchawayatanawa Confederación Perú Boliviana mä jach’a suyukixañapataki. Nanakaxa ukanakwa uñacht’ayaña munapxta sasina arst’awapxana Huarina Marka irptirinakaxa.

Jichhuruxa nanakatakixa wali kusisiña uruwa, waliki jutapxtaxa sasina katuqt’awayapxi  wali munasiña chuymampi, khitinakatixa Huarina markaru purt’apkanxa ukanakaru. Uka qatuqt’awixa apasiwayiwa Universidad Indígena Boliviana Aymara Tupak Katari yatiqaña jach’a utana Cuyawani markana utt’ata. Ukhatsi, purt’atarakinwa isla Quxat’a (Cojata) wat’a markaru.

Isla Quxat’a wat’a markaxa quta taypina jiqxatasiraki, mä jisk’a k’ullk’u thakhinxama mantañakiwa. Félix Chipana jilataxa, siwa “aka markaxa nayraxa Hacintanwa”, sasawa qhanañcht’i irpiri jilataxa. Ma laq’a thakiwa irampacha quta iramanjama muyti Quxat’a wat’a markxa. Kayu muytaña wali suma askiwa uñatat’asiñataki; Wat’axata iramas quta thiyana uñstiwa, inti jalanta tuqiruxa ina laramakiwa qutasa uñsti, ukhamaraki Ch’ililaya markawa uñsti. Niya qullu qhipaxankasaya wali jach’a jaqhinakawa uñsti, uka irmanakanxa putunakawa utji, ukäkanxa nayra jaqinakawa jakapxiripacha sasawa arxatt’apxaraki Quxat’a marka irpirinakaxa. Niya Quxat’a markaru kutt’aniñatakisti markachirinakaxa mä jach’a apthapi comunitario wakicht’apxarakitana, ukampiwa katuqt’apxi manqt’asiwayapxama sasina turista tamaruxa.

Isla Quxat’a markatsi purt’atawa Centro de Alto Rendimiento-CAR uka jach’a uta tuqiru. Aka jach’a utaxa, jichaxa Hotelaxaniwa sasawa yatiyi irpirpaxa. Ukhatxa sarawayatarakiwa David Choquehuanca jilatana utapa uñjt’iri, niyakixaya jupaxa Vicepresidente del Estado Plurinacional ukhama sarantaychixa Bolivia Qullasuyu Markasaruxa.

Niya chika uru mäkipkipana, manqt’asiwayasinsti, Turriturrini qullu pataruwa makhatatarakina. Uka pataxa wali yäqata wak’a luqtasiña qulluwa sasawa qhanañt’apxi markachirinakaxa. Uka qullupatatxa walisumawa taqi kunasa taqichaqasa uñatat’asiraki. Illampu apu jach’a khunu qullusa, ukhamaraki Huayna Potosí, Mururuarata, Illimani yaqha qhunu qullunakasti inakiwa k’ajaski inti jalsu tuqinxa. Jalanta tuqinxa, Wiñaya Marka quta taypinxa yaqha markanakasa ukchpachawa uñsti, chuyma qhanartatayasi. Ukatwa Huarina Markaxa uñt’ayatani “Huarina Paisaje Único” uka sutimpi, sawa arst’awayi Alcalde Wilson Mamani, Huarina Municipio irpiripaxa.

Turriturrini patatxa, kayukiwa saraqanitaxaraki Huarina Markaru puriñkama. Uka thakhinxa, Arkupunkuni sata chiqanxa, wali musparkaña jach’a jaqinakawa jiqxatasirakina. Uka chiqanxa, mä jach’a jaqhinxa, Homero Simpson uka jaqina uñnaqapawa uñsti jayata uñtataxa. Uka jaqiwa wali muspayi jaqinakaru, markachirinakaru, uka uñnaqampirakiwa Huarina Markaxa uñt’ayasiwayaraki anqaxa markanakarusa.

Ukatsti utjarakiwa Munasiñ K’uchu, Tiwulana Putupa, Chinkana sutimpi uñt’ata jach’a jaqhinaka. Uka k’uchunakasti wali mayja qamasaniwa amuyasiraki.

Ukhamawa Huarina Markaxa sasina tukt’ayata aka uñacht’awi muyt’awixa. Huarina plazana, niya intixa jalantañampixi ukhawa Huarina Marka jiliri irpirinakaxa wali yuspajart’apxi turista tamanakaru, ukhamaraki periodista yatiri jila kullakanakaru; “yanapt’apxakita, nanakaxa ma municipio turistikuruwa tukuñ munapxta”, uka amuyu ch’amañchapxaxa jichuruta uksaruxa  sasina arsuwayapxi tukuyañatakixa.

10 junio 2021

Wasitata, qillqaskakiñani...

 

Wasitata, qillqaskakiñani...


Jawsanitaya, celular jakhuwijaxa akawa 71566110 (Bolivia). Sutijasti Franz Laime.

31 julio 2019

Wasitata ARU PIRWA ukhamaraki ARU KAMANA apsupxani


Khaya 2002 maranakawa Unicef, uka uphisina irnaqirinakaxa pä panka, wawanakaru yatirichinakataki, apsuwayapxäna. Uka pankanakaxa akïrinakänwa: mayaxa ARU PIRWA, ukaxa aymara arunaka aymaratkamaki qillqt'a, 2.600 arunïnwa, mayaraki Gramática Aymara. Jichhaxa wasitata uka pä panka, wawanakaru yatirinakataki apsuwayapxani. Ukhama papila qillqt'awa ukhamaraki rixuntt'atawa utji. Ukaxa, jichhaxa, ARU PIRWAxa, 4.000 arunakanïniwa, siwa. Ukata uka Gramática Aymara ukaraki, niya mä ukhampi jach'aptayatäniwa, ukhamawa amtaxa.

Ukhama Unicef uksankirinakampi, tata Adan Pari, ukhamaraki tata Celestino Choque Villca, tata David Aruquipa. Maysatxa tata Felix Layme Pairumani qillqirimpixa amtawayapxi. Uka pankanakaxa jichhakamaxa q'ala tukusita, janiwa jikiñjamäkxänti. 10.000 pankanaksa sapa mayata, imprenta ukana, apskapxchïnxa, q'alawa tukusxatayna, yamasa gramática ukxa paya kutsa apsuwayapxchixa, ukhampachasa q'alawa tukusxatayna. Uka pankanakaxa wali thaqhatawa.
Uka pankanakaxa, uñstkäna uka pachanakaxa, yatiña utanakanaki pä aruta yatichirinakaru lakirasitayna, ukata janiwa taqpacha jaqinakata churañasa alañasa utjkänti. Jichhaxa, janirakikiwa aljañataki utjkaniti, inasa internet PDF uksata apsuñataki, lisinsya mayipxchini.

Aka pankanakaxa paypacha kimsa phaxsinaki askicht'atäñapa, ukhamawa amtaxa. Uka phaxsinakaxa akïrinakawa: llumpaqa phaxsi, sata qallta phaxsi, sata phaxsi, yasta chhijllawi mäkipatatxa imprintaru panka lurayañataki q'ala tukutäxañapawa, siwa. (CSP)

Adán Pari (kupinkiri) y Félix Layme Pairumani (Ch'iqanqiri) panka qillqiri.

01 marzo 2019

AYMARA YATICHAWI ULAQA


20 febrero 2019

TAYKA ARUNAKANA URUPA AMTKASINA, (AÑO INTERNACIONAL DE LAS LENGUA MATERNAS) Martha Gonzales


Tayka arunakana urupa amtañatakixa, Conferencia General de la Organización de las Naciones Unidas para la Educación, la Ciencia y la Cultura UNESCO uksana, 1999 marana uñsuwayapxatayna, Resolución 30C/DR.35 uka Kamachimpi, kunasa amtapaxa?, amtapaxa: aka uraqpachana, kunaymani arunaka utji, uka arunakaxa yâqasiñapawa, sasa amtampiwa arsuwayapxatayna. 

Ukampisa, arunaka yâqasiña sartasiwixa, khaya 1952 uka maratpacha sartayatätaynawa, kunxata?. Pakistan uksa markana “Bangla” aruni yatiqiri wayna tawaqunakawa arupa yâqasiñapatakiwa, sartasipxatayna, uka sartasiwi utjipana pallapallanakaxa yatiqirinakaruxa jani jiwtayasisawa jiwarayapxatayna, uksata, tayka arunakaxa waqaychaspana, yâqasirakpana sasa arsusiwixa uñsutayna. Ukhamipana, sapa mara aka 21 uru anata phaxsina amtasiñapatakixa arsuwixa arsutâtayna.
Bolivia markanxa arunakata arxatiri Kamachinakaxa utjarakiwa, nayraqataxa Jach’a Tayka Kamachinxa tayka arunakaxa taqini arsuñatakiwa, “lenguas oficiales” uka taypinxa aymara aruxa taqini arsuñasa ukhama thakhinchatawa.
Ukxaruxa, Ley General de Derechos y Políticas Lingüísticas Ley 269 uka kamachina amtapaxa Artículo 1°.- (Objeto de la ley) La presente Ley tiene por objeto: Reconocer, proteger, promover, difundir, desarrollar y regular los derechos lingüísticos individuales y colectivos de los habitantes del Estado Plurinacional de Bolivia.
Ukampisa Naciones Unidas uksatpacha aka 2019 maratakixa “TAYKA ARUNAKANA MARAPA” sasawa amtawayi ukata juk’ampacha tayka arunakata arsuñaxa wakisi.

TAYKA ARUNAKA ARSUÑAXA KUNATAKI WAKISIRÏPACHASA? (Cuál es la importancia de la lengua materna, porque nos interesa desarrollar nuestra lengua materna?)
v ¿Khitïtansa?, arsutasata uñt’astana, aymara aru arsuñani ukaxa aymarätwa, sisnawa, janiti aymara aru arskañani ukaxa inakiwa aymara jaqïtwa sasksna. (a nivel personal la lengua materna es instrumento para sostener la identidad, por medio de la lengua podemos definir quienes somos).
v Sarawinakaxa arutuqiwa mirayaña. Aymara aru jani yatxañani ukaxa markasana, ayllunakasa uta masinakasampixa janiwa aruskipaña atxañaniti, wasarukiwa arxayasiña qharispa. Ukhamaxa: (en una identidad cultural, la comunidad interactúa, se relaciona, crea enlaces, se conecta con el entorno y el mundo por medio de la lengua).

v Juk’ampisa amuyunakaxa tayka aru taypi qhananchasi, lup’iwinakasa, p’arxtawinakasa tayka aru taypirakiwa uñt’ayataraki, chuyma ch’allxtayasiñasa tayka aru taypirakiwa qhananchata. Sisnawa amuyt’awinakaxa tayka arunkiwa, sarawinakasa, yatiñanakasa, thakhinakasa, lurawinakasa tayka aru tuqiwa aruskipata, ukampisa qamawirjamarakiwa, kunjama uraqinsa qamtana, kunawja chiqasna jaktana ukhamarjamawa arunakaxa uñsuyataraki, Ukhama amuyasina aymara tayka arusa wali wakiskiri. Sañani castellano sarawinxa pachata amuyt’añani jiwasatakisa nayra pachaxa, nayräxankiwa jutiri pachaxa qhiphaxankiwa, ukata qhiphurkama sasa arsuraktana. (Lo más trascendental, de la importancia de la lengua materna en la producción del saber y el conocimiento, cada pueblo tiene única forma de construir e interpretar su realidad, saberes y conocimientos que ha de expresar y socializar por medio de su lengua materna, según su contexto y su realidad. Como en nuestro caso , por ejemplo: el conocimiento del tiempo: el tiempo pasado delante, lo vivido lo conocido lo que los ojos ya vieron, y el futuro en la espalda lo desconocido lo que lo sojos no vieron, otro ejemplo el concepto incluyente entre A y B, el jiwasa, el equilibrio de fuerzas antagónicas, entre wali.ki: y jani wali.ki, “nada es absoluto”, entre otros.)
Ch’amanchañataki kunasa wakisi:
v Jisk’alalanakaru Uta taypitpacha, armara aruta arxayañasawa.(dialogar con nuestros niñas y niños en la casa, en la familia en las actividades cotidianas).

v Yatiña utanakana arxayapxañapa, yatichapxañapa. (con los estudiantes interacción y enseñanza en lengua materna)
v Jach’a jaqinakaxa tantachawinakana, sapa uru jakawina aymara aruta arsusiñsna.(los discursos formales y no formales en lengua materna, en las comunidades.
v Irnaqawjanakana aymara aruta ist’ayasiñsnawa.(cumplimiento de la Ley 269, interactuar en lengua aymara en entidades públicas).
v Wayna tawaqunakaru NTIC uksaru kunkanchañasa wakisirakiwa.(los jóvenes apropiarse de la tecnología el fin promover el empoderamiento del uso de la lengua aymara).
21 URU ANATA PHAXSINA WIÑAYA JUYRJAMA T'IKHT'ASIÑANI,JALLALLT'ASIÑA, AYMARA ARU ARSURI JILA KULLAKANAKA. WIPHAYYY...WIPHAYY.... JALLALLA

28 diciembre 2018

Awyunaka Taypi Llankana uñacht'ayapxi


Wali amunuta sawt’ata, ukhamaraki wali kusa, aliqata kisayata awayunaka uñacht’ayapxi. Uka awayunakaxa aliqata iwija t’arwata ukhamaraki wali yatiña amuyuni tiñirt’asa sawt’atawa. Sawuri mamanakana wali amuyt’asa sawurt’atawa.
Laymi Payrumanina apst'ata phuthullanakawa

Tawaqunaka, warminakana sawurt’atata, Ukhamaraki warminaka chachanakawa uka awayunakaru q’ipt’asita ukhama musiñu jani ukaxa salliwa sata thuqhurt’apxi. Jani awayuru q’ipt’ataxa janiwa musiñu thuqhupxkaspati. Awayuxa warminakansa tawaqunakansa warminakansa musiñu thuqhuñatakixa wali uñaqatapuniwa.

Ukhama, Taypi Llanka jisk’a markana uñjaniwaytha. Ukaxa Pataka Amaya aynacha ukjankiwa. Khaya Aruma Suyuna. Uka markanakaxa niya Sika Sika marka jak’ankiwa. 

Ukhama awayunaksa musiñu thuqhusa khuysa aksa, aliqata yatsuta, thuqht’añanaksa, aka Navidad phunchawina thuqht’añatakiwa aliqata wakichäsipxatayna. 


Uka isinakasa, thuqhurinakasa marani tatana mamana achikata ukhamaraki jariyatawa, awayunaksa kunjama sartaña jani ukaxa thuqhuñsa wakichäsipxatayna, uka maraninakasa markapana mayitaparjama wakiyapxirïtayna.