22 julio 2016

Nayra irpirinakana thakhi sarañapa

Viceministerio de Descolonización ukhamaraki organizaciones sociales jach’a tamanakana irptawinakapampiwa Tupak Katari ukhamaraki Bartolina Sisa ruta ukaxa lurasiwayani. Mayïri ukaxa Ayo Ayo Sullkawi markata Peñas Qarqa markakamawa luraña qallatawayani. Payïri ukaxa Ocuiri markata qalltawäsina Pampa Jasi markakama, Provincia Loayza ukana, luratarakïni.

Amtawina uñtawipaxa Escuelas de Formación Política utt’ayañatakiwa, ukhamaraki turismo comunitario jach’añchayañataki, ukampirusa nayra irpirinakana sarnaqawinakapata yatiyañatakiwa. Ukxaruxa proyectos comunitarios productivos ayllunakana sarawinakapa laqañchäñatakiwa.


Jach’a Ruta thakhi ch’amañchañatakixa gobierno taypin irpirinakapampi irnaqatäskiwa, ukhamata jichha maranxa chikatarusa puriñlayku.

Tupak Katari ukhamaraki Bartolina Sisa awichana sutipxaruwa uka Ruta ukaxa lurt’ayatäni, yuriwi markanakapata ukatxa kawkharusa jiwayapxatayna ukjakama, ukatsa uka amtañatakiwa. Escuelas de Formación Política utanakanxa wayna tawaqunaka líderes irpirïpxañapatakiwa wakicht’askapxi.

Qillqiri: Sonia Quispe

18 julio 2016

Municipio Guaqui markana phunchhawipa

Nayraqataxa aka phunchhawixa aka Waki markanxa qallantaniwa, k’ajtayañampi iglesia apóstol Santiago banderanakampi, aka Bolivia markasana ukhamaraki Santiago tataru wali waynaki isthapiyañampi, janq´u caballopana ukhamarakiwa jiliri irpirinakatakixa aka Guaqui municipio markanxa jupanakatakixa pustuchapxarakiwa qunuñanaka iglesia nayraqataru uñjapxañapataki.


Jach´a phunchhawi aka Guaqui markanxa, walja thuqhurinaka purintanipxani aka apóstol Santiago jach´a tataru amtañataki, aka Guaqui markana, ukaxa phuqhasiniwa aka urunaka: pätunka mayani, pätunka payani ukamaraki pätunka kimsani (21, 22 y 23) aka willka kuti phaxsina 2016 marana. Aka jach´a thuqhuntasa mantantawinxa, llätunka murinu tamanakawa apóstol Santiago jach´a tataru amtawäpxani, p´iqinchiripampi p´iqinchiripampiwa sapa tamanakaxa mantantanipxani.


Phunchhawixa Guaqui markanja uywa jiwayañakampi sapa p´iqinchiri tamanakana utanakapana aksa Guaqui markana, pä tunka mayani  (21) urunaka saraqkïpana aka willka kuti phaxsina qallantawayani. Ukhamarusa jach´a mamtantawixa aka viernes (22) patunka payani julio phaxsina, aka 2016marana, qallantaniwa. Aka jach’a plaza 25 de julio uksarkama wali suma isthapt´ata chima murinanaka, chulitanaka, achachinaka juk´ampinaka mantantapxani, plaza muytankasa iglesia nayraqata mäkipäwasa ch´iqaru kupiru wali ch´amampi sartasina thuqhuña uñacht´ayapxani. Aka pachata llätunka kimsa tunka k´atanaka saraqkäpana (9:30 am). Ukanxa jach´a irpiri aka Guaqui markana alcaldesa Arq. Gladys Arce Mendoza ukhamaraki mayni jilïrinakampiwa ukankapxarakini, ukhamaraki ukankapxarakiniwa Concejo Municipal, ukampisa aka thuqhurinakaxa balseada ukarusa sarapxarakiniwa. Ukanxa muytawäpxani ch´alljasiwäpxani  mantkasinsa mistkasinsa. Ukhamawa aka uruxa tukusiwayani. Ukampisa sábado uruxa pätunka kimsani (23) saraqkïpana willka kuti phaxsina utjarakiniwa: tradicional diana, wali alwata, phisqha alwatpacha plaza 25 de julio mantantanipxani. apóstol Santiago jach´a tataru aruntasa Plaza muytawapxani, ukhamawa aka jach´a phunchhawixa aka Guaqui markana phuqhasiwayani.


Qillqiri: Willy Mayta Mayta, Guaqui - Bolivia

07 julio 2016

Titi Qaqa quta manqha yänakata yatxatapxani

Arqueología Subacuática en el Lago Titicaca Foto: CTB-CIBA
Niyawa 2016 marana “Proyecto del Lago” sutini mä jacha amtawixa qalltawayi, quta thiya jak’ankirinakaru yanapt’añataki. Pasiri 27 willka kuti phaxsina, Copacabana markana Cooperación Técnica Belga (CTB) ukhamaraki Ministerio de Culturas y Turismo (MdCyT) ukankirinakawa, 13 Alcaldia ukankirinakampi, mä tantachawi Hotel Gloria taypina tantachasiwäpxi.

Kunjamsa aka  jach’a amtawixa sartaski ukanaka qhananchapxi, turismo ukhamaraki arqueología irnaqañawa amtataraki, arqueología ukatuqita yatxatañatakixa tata Christophe Delaere jupawa purinitayna, khaysa Bélgica Markata, boliviano arqueólogo jupanakaru, kunjamasa uma manqhana irnaqañaxa, ukxata yatichiri.

Ukhamarakiwa turismo ukatuqita ch’amanchaña amtapxatayna, quta thiyana irnaqirinakaru amuyt’ayañataki, amparampi yänaka luratanaka wakicht’ayapxi, ukhamaraki uta qurpachaña mayt’irinakaru.

Alcalde jupanakaxa purinipxataynawa pachpa Copacabana markata, Tiquina, Puerto Perez, Guaqui, Pucarani, Ancoraimes, Batallas, Puerto Acosta, Santiago de Huata ukhamaraki Tiwanaku markata purinipxatayna. Walja jilata kullakanakarakiwa uksaru sarantapxatayna. Escoma, Tito Yupanqui ukxaruxa Puerto Carabuco ukankirinakaxa janiwa sarapxkataynati.


Aka Proyecto del Lago jach’a amtawixa kimsa marawa irnaqatarakïni, sasinawa yatiyanipxaraki CTB-MdCyT ukatuquita yatiyanipxaraki. 

Qillqiri: Franz G. Laime P. - Copacabana/Bolivia

02 julio 2016

Una lingüísta es la "Cholita Paceña 2016"

Jupaxa Ana Gabriela Mamani satätaynawa. Jupaxa Jamp'aturi ukankirïtaynawa. Juparu arkirixa Sonia Jurado satarakïtaynawa. Jupaxa Zongo uksatarakïtaynawa.
Plaza San Francisco ukaxa wali jiwakiwa uka k'acha tunka paqallquni imilla wawanaka k'achaht'ata uñtasiwayatayna.
Ana Gabriela Mamani y Sonia Jurado

Ukanxa janiwa kawkïrisa ancha k'acha uñtani ukaki uñstawaykataynati, jani ukaxa jiwaspachäña, khitïtansa ukanakawa mantana, pullirana, sumiruna uskt'ataxa uñacht'ayasiwätayna.
Chhijllt'añatakixa akanakawa tumpatätayna:
Chuqi Yapu municipio ukxata suma uñt'aña,
isita wali uñaqt'ata sartiri,
tawaquna uñtatapa, sartatapa, yatitapa,
aymara aru suma yatitapa,
wali kusa muytatapa, sartatapa, uñtasitapa,
UKHAMARAKI yaqha amuyt'atanakampi, ukawa pataka puntuna jakhthapitätayna.

"Chuqiyapunkiri chulaxa sirwintata uñt'atakïnwa, ukatsa wali yäqata yatxatirirusa tukuraksnawa"  sataynawa, Ana Gabriela Mamani kullakaxa. Jupaxa Achachi Qalana yurirïtaynawa. Jupaxa ukhamaraki Lingüística uka Universidadadana yatintaña tukuyatayna. Jichhaxa jupaxa aymara aru parlaña yatichaski, siwa, El Diario yatiyiri qillqataxa.

MARA T'AQA 5524

El alba del Illimani
Markasaxa mä marampi machaqa mara amtawayapxi. Juk'ata juk'ata uka uru uruyañaxa juk'ampi sartaskakiwa. Tiwanaku markanxa wali uruyapxatayna, janisa Presidentexa uka markaru puriwaykchixa, nayra mara maranakjama wali jaqixa phuqhakïskataynawa. Ukaxa, markasatakixa, wali kusawa.

Ukhamarakiwa Chuqi Yapu markansa uru machaqa mara amtañaxa utjawayi, taqisa Illimani Khunu Qullu uñtatkamakiwa jiwasa jaqinakaxa, inti jalsu, suyantapxatayna.

06 febrero 2016

"Onomatopeyas" aymara aruna

Hace diez años descubrí casualmente la forma y arquitectura de construcción del idioma Aymara, así como la piedra Roseta que le permitió a Champollion descifrar la escritura jeroglífica, esta forma y lógica de construcción está basada en silabas onomatopéyicas con múltiple significado como por ejemplo PUN KU. Al cerrar una puerta emite el sonido Pumm, el kututu (conejillo) al seducir a la hembra emite el sonido Kuu ku ku ku....dando media vuelta o giro entonces descifrando la palabra de derecha a izquierda significa giro de puerta.

Una piedra al chocar con otra emite el sonido K'A, una hoja con otra emite el sonido LA que tiene la cualidad de plano entonces descifrando la palabra KA LA quiere decir piedra plana, la piedra tiene forma, entonces LA KA quiere decir forma de hoja o en una palabra Labios, que tienen forma de hoja.

JA es onomatopeya de aliento de vida luego JA KA significa forma de vida. La silaba KO es montaña sonido emitido por el eco del trueno en la montaña entonces KO KA quiere decir forma de montaña o Árbol. La silaba RU es fuente el sonido viene de chorrrear agua en el recipiente significa además dirección origen, como en KOKA RU (al árbol), LA RU es Risa o sonido que sale de labios.


Para generalizar se elimina una letra por la izquierda y para especificar por la derecha, de LARU  generalizamos y tenemos ARU que quiere decir fuente de todo tipo de sonidos o idioma. La silaba MO es fruta sonido emitido por el durazno al chocar con otro entonces MO KO quiere decir fruto de árbol, SA viene del suspiro al descansar significando nariz, reducción, disminución, etc. Luego MOK SA quiere decir disminución de fruta o jugo de fruta (dulce) nótese la especificación.
La mayoría de las palabras se pronuncia por izquierda y se descifra por la derecha.
     
Es como tener el diccionario de significados en la misma palabra. Mi propuesta es que interroguemos a la naturaleza para reconstruir el idioma ancestral ella nos corregirá acerca de las vocales y consonantes que debamos emplear, en las palabras y en la estandarización de la escritura, basándonos en el silabario onomatopéyico natural del idioma Aymara SONIA.

Por Félix Apaza (condorapaza@gmail.com)

14 noviembre 2015

EIB desde la mirada de Chuquimamani


     

     Llapan taytaykuna, mamaykuna, Pacha Mamanchikmantapas, apunchikkunamantapas kallpatapas, allin yuyaytapas mañarikuspam napaykamuykichiktaq, rimapayamusqaykichiktaq. Arí, chay huñukuykunaqa kananpunim; ichaqa yachay wasikunapi llamk’aq kikin yachachiqkunari, ¿maypitaq karqanku? Paykunari, ¿mana simiyuqchu, mana qalluyuqchu, mana chakiyuqchu kanku chaytaq chay huñukuymanri mana rirqankuchu? Chay hatun huñukuypa sutinqa “… Iskay simipi, iskay kawsaypi yachachinakuymantam” karqan; chayri, ¿imaraykutaq kikin yachachiqkunari mana chay huñukuypi karqankuchu? Icha, ¿manachu iskay simipi iskay kawsaypi yachachiqkunaqa kanpas? Qusqu suyumantaqa manam iskay simipi, iskay kawsaypi yachachiqkunataqa rikurqanichu; kaqtaq Aswan Karu llaqtamantapas kallarqankutaqchu. icha kay huñukuyqa Aspikunallapaqchu karqanpas? Chaypas kachun, imapas kachun, ichaqa runa siminchikkunatapas, qhichwa siminchiktapas, tayta mamanchikpa mikhuyninkunatapas, hampinkunatapas, yachayninkunatapas, kawsayninkunatapas amapunitaq chinkachisunpaschu, sarunchakusunpaschu, qunqasunchikpaschu, icha. ¿ima ninkichiktaqchu?
XI Congreso Nacional y III Internacional de Educación Intercultural Bilingüe (EIB) en Puno demandaron a los partidos y movimientos políticos a que presenten planes y propuestas claras para la atención de la diversidad cultural y lingüística del país.

Kay p’unchawkuna Pacha Mamanchikpas, ñuqanchikpas, llapan wawqi pananchikkunapas anchatam muchuchkanchik, hatun llakipim tarikunchik; chay mana allinkuna chinkarinanpaqqa tayta mamanchikpa ñawpaq kawsaynintapuni kallpachasunchikpas, kawsarichisunchikpas, kaqllataq runa siminchikkunatapas kallpachasunchikpuni; chayraykutaq watapaq kamachikuq munachikuqkunataqa imatachus runa siminchikrayku ruranqaku, runa kawsayninchikrayku ruranqaku chaykunata huk qillqasqapi siq’ichisunchik. Chaypim ninan: “Runa simikuna , kastilla simi , hawa llaqta simikuna ” nispa, kaqtaq runa kawsayninchikpas . Munachikusqankumanhinataq paykunatapas, wakkunatapas kamachiqninchikpaq akllakusunchik. Ñuqanchikpas akllachikuytam atinchik, ¿riki?

Juntos programapim machuchanchikkunapas, payachanchikkunapas wawakunata runa simipi runa kawsaymanta sapa p’unchaw rimapayachunku, icha, ¿qamta manachu hatun taytayki, hatun mamayki runa simipi rimapayarqasunki? Chay hatun yachayta ari amataq chinkachisunchikchu. Ch’awchukunaqa hawachankuman yachayninkuta saqichunkupuni, chaykunataqa wawakunapas irqichamanta uyarinankupunim.
Aswan hatun huchayuqqa wayra wasi radio emkisorakunam, karumanta uyarikuqpas, rikuchikuqpas TV programakunam, qillqaspa willakuq periodicokunam; paykunam kastilla simillapi lluqsimuspa runa siminchikkunataqa qunqachichkawanchik. Kay willakuqkunata ari mañakusunchik, kaqtaq kamachiqninchikkunatapas chaykunapiqa runa siminchikkuna rikhurinanpunim; ichaqa ñuqanchikpas runa simipipuni ari rimasunchikpas, qillqasunchikpas; mana chayri, ¿imatam, pipaqmi Radio Nacionalpas, Estadop TVninpas, El Peruanopas llamk’anku? ¿Hawa llaqta runakunapas? Ñuqanchikri, ¿manachu kay kikin Perú Mama llaqtamanta kanchik? Estadop willakuqninkunam ñawpaqtaqa siminchikkunatapas, kawsayninchikkunatapas kallpachanantaq, chaykunapitaq willakamunanku.

¿Imaraykutaq runa siminchikkunari pisipachkanpuni? Chayqa llapan ministeriokunap oficinanpi llamk’aqkuna ari mana runa siminchiktaqa apaykachankuchu, kaqtaq yachachiqkunapas mana ari runa siminchikpichu yachachinku; chayraykutaq runa siminchikpas, runa kawsayninchikkunapas chinkapuchkan, yaqapas qhipamanqa wañupunqa; chayri, ¿allinchu rikch’akusunki? Mana, ¿riki? Chaypachaqa runa siminchiktapas, runa kawsayninchiktapas maypiña kaspapas rimasunchikpuni, kallpachasunchikpuni ari. Chaypachaqa Pacha Mamanchikpas qhipa p’unchawman sumaqtam chaskipuwasunchik.

Chayllatam rimapayayta munarqani, ichaqa kutichimuwanki ari, ¿icha manachu qillqayta yachallankitaq? Chayri, ¿maytaq iskay simipi, iskay kawsaypi yachachiq kasqayki?