06 febrero 2016

"Onomatopeyas" aymara aruna

Hace diez años descubrí casualmente la forma y arquitectura de construcción del idioma Aymara, así como la piedra Roseta que le permitió a Champollion descifrar la escritura jeroglífica, esta forma y lógica de construcción está basada en silabas onomatopéyicas con múltiple significado como por ejemplo PUN KU. Al cerrar una puerta emite el sonido Pumm, el kututu (conejillo) al seducir a la hembra emite el sonido Kuu ku ku ku....dando media vuelta o giro entonces descifrando la palabra de derecha a izquierda significa giro de puerta.

Una piedra al chocar con otra emite el sonido K'A, una hoja con otra emite el sonido LA que tiene la cualidad de plano entonces descifrando la palabra KA LA quiere decir piedra plana, la piedra tiene forma, entonces LA KA quiere decir forma de hoja o en una palabra Labios, que tienen forma de hoja.

JA es onomatopeya de aliento de vida luego JA KA significa forma de vida. La silaba KO es montaña sonido emitido por el eco del trueno en la montaña entonces KO KA quiere decir forma de montaña o Árbol. La silaba RU es fuente el sonido viene de chorrrear agua en el recipiente significa además dirección origen, como en KOKA RU (al árbol), LA RU es Risa o sonido que sale de labios.


Para generalizar se elimina una letra por la izquierda y para especificar por la derecha, de LARU  generalizamos y tenemos ARU que quiere decir fuente de todo tipo de sonidos o idioma. La silaba MO es fruta sonido emitido por el durazno al chocar con otro entonces MO KO quiere decir fruto de árbol, SA viene del suspiro al descansar significando nariz, reducción, disminución, etc. Luego MOK SA quiere decir disminución de fruta o jugo de fruta (dulce) nótese la especificación.
La mayoría de las palabras se pronuncia por izquierda y se descifra por la derecha.
     
Es como tener el diccionario de significados en la misma palabra. Mi propuesta es que interroguemos a la naturaleza para reconstruir el idioma ancestral ella nos corregirá acerca de las vocales y consonantes que debamos emplear, en las palabras y en la estandarización de la escritura, basándonos en el silabario onomatopéyico natural del idioma Aymara SONIA.

Por Félix Apaza (condorapaza@gmail.com)

14 noviembre 2015

EIB desde la mirada de Chuquimamani


     

     Llapan taytaykuna, mamaykuna, Pacha Mamanchikmantapas, apunchikkunamantapas kallpatapas, allin yuyaytapas mañarikuspam napaykamuykichiktaq, rimapayamusqaykichiktaq. Arí, chay huñukuykunaqa kananpunim; ichaqa yachay wasikunapi llamk’aq kikin yachachiqkunari, ¿maypitaq karqanku? Paykunari, ¿mana simiyuqchu, mana qalluyuqchu, mana chakiyuqchu kanku chaytaq chay huñukuymanri mana rirqankuchu? Chay hatun huñukuypa sutinqa “… Iskay simipi, iskay kawsaypi yachachinakuymantam” karqan; chayri, ¿imaraykutaq kikin yachachiqkunari mana chay huñukuypi karqankuchu? Icha, ¿manachu iskay simipi iskay kawsaypi yachachiqkunaqa kanpas? Qusqu suyumantaqa manam iskay simipi, iskay kawsaypi yachachiqkunataqa rikurqanichu; kaqtaq Aswan Karu llaqtamantapas kallarqankutaqchu. icha kay huñukuyqa Aspikunallapaqchu karqanpas? Chaypas kachun, imapas kachun, ichaqa runa siminchikkunatapas, qhichwa siminchiktapas, tayta mamanchikpa mikhuyninkunatapas, hampinkunatapas, yachayninkunatapas, kawsayninkunatapas amapunitaq chinkachisunpaschu, sarunchakusunpaschu, qunqasunchikpaschu, icha. ¿ima ninkichiktaqchu?
XI Congreso Nacional y III Internacional de Educación Intercultural Bilingüe (EIB) en Puno demandaron a los partidos y movimientos políticos a que presenten planes y propuestas claras para la atención de la diversidad cultural y lingüística del país.

Kay p’unchawkuna Pacha Mamanchikpas, ñuqanchikpas, llapan wawqi pananchikkunapas anchatam muchuchkanchik, hatun llakipim tarikunchik; chay mana allinkuna chinkarinanpaqqa tayta mamanchikpa ñawpaq kawsaynintapuni kallpachasunchikpas, kawsarichisunchikpas, kaqllataq runa siminchikkunatapas kallpachasunchikpuni; chayraykutaq watapaq kamachikuq munachikuqkunataqa imatachus runa siminchikrayku ruranqaku, runa kawsayninchikrayku ruranqaku chaykunata huk qillqasqapi siq’ichisunchik. Chaypim ninan: “Runa simikuna , kastilla simi , hawa llaqta simikuna ” nispa, kaqtaq runa kawsayninchikpas . Munachikusqankumanhinataq paykunatapas, wakkunatapas kamachiqninchikpaq akllakusunchik. Ñuqanchikpas akllachikuytam atinchik, ¿riki?

Juntos programapim machuchanchikkunapas, payachanchikkunapas wawakunata runa simipi runa kawsaymanta sapa p’unchaw rimapayachunku, icha, ¿qamta manachu hatun taytayki, hatun mamayki runa simipi rimapayarqasunki? Chay hatun yachayta ari amataq chinkachisunchikchu. Ch’awchukunaqa hawachankuman yachayninkuta saqichunkupuni, chaykunataqa wawakunapas irqichamanta uyarinankupunim.
Aswan hatun huchayuqqa wayra wasi radio emkisorakunam, karumanta uyarikuqpas, rikuchikuqpas TV programakunam, qillqaspa willakuq periodicokunam; paykunam kastilla simillapi lluqsimuspa runa siminchikkunataqa qunqachichkawanchik. Kay willakuqkunata ari mañakusunchik, kaqtaq kamachiqninchikkunatapas chaykunapiqa runa siminchikkuna rikhurinanpunim; ichaqa ñuqanchikpas runa simipipuni ari rimasunchikpas, qillqasunchikpas; mana chayri, ¿imatam, pipaqmi Radio Nacionalpas, Estadop TVninpas, El Peruanopas llamk’anku? ¿Hawa llaqta runakunapas? Ñuqanchikri, ¿manachu kay kikin Perú Mama llaqtamanta kanchik? Estadop willakuqninkunam ñawpaqtaqa siminchikkunatapas, kawsayninchikkunatapas kallpachanantaq, chaykunapitaq willakamunanku.

¿Imaraykutaq runa siminchikkunari pisipachkanpuni? Chayqa llapan ministeriokunap oficinanpi llamk’aqkuna ari mana runa siminchiktaqa apaykachankuchu, kaqtaq yachachiqkunapas mana ari runa siminchikpichu yachachinku; chayraykutaq runa siminchikpas, runa kawsayninchikkunapas chinkapuchkan, yaqapas qhipamanqa wañupunqa; chayri, ¿allinchu rikch’akusunki? Mana, ¿riki? Chaypachaqa runa siminchiktapas, runa kawsayninchiktapas maypiña kaspapas rimasunchikpuni, kallpachasunchikpuni ari. Chaypachaqa Pacha Mamanchikpas qhipa p’unchawman sumaqtam chaskipuwasunchik.

Chayllatam rimapayayta munarqani, ichaqa kutichimuwanki ari, ¿icha manachu qillqayta yachallankitaq? Chayri, ¿maytaq iskay simipi, iskay kawsaypi yachachiq kasqayki?



 

23 junio 2015

Aymara aru ch'amanchirinaka

Jichha taypi sata phaxsi 8 atuqu urukipanxa, Aymara Yatichawi Ulaqa CEA tantachawinkirinakaxa Aymara Aru Kamani Jach’a Utana ILCNA irnaqirinakaru ukhamaraki aymara aru ch’amanchirinakaruwa katuqt’apxana. Uka aruskiparuxa Universidad Aymara Tupaj Katari INIBOL Aymara, Instituto de Cultura y Lengua Aymara-UNIBOL, Escuela de Gestión Pública Plurinacional, Universidad Mayor de San Simón ukhamaraki walja jach’a tantachawinach’amanchirinakawa ukankapxana.Uka aruskipañana taqituqita arunaka qhanancht’asaxa mä yanapt’iri jisk’a qutu utt’ayawayapxana. Yanapt’iri tuqunkirinakaxa aymara aru thakhincha (normalización), yatichaña (enseñanza) ukhamaraki yatxataña (investigación) amtanaka akata qhiparuxa juk’ampi ILCNA taypina taqpacha aymaramarkachirina askipataki yanapt’apxani. Uka qutunkirinakaxa nayra maranakatpacha aymaru qillqt’asawa markasaru ch’amanchaskapxana. Jichhata uksaruxa aymara aru thakhincha (gramática) aymara aru pirwa (diccionario) ukanaka aymara arutkama qillqt’asawa Bolivia markasaru jach’anchañataki katuyapxani.

CEA tantachawixa Coordinadora Nacional de CEPOs ukaru mayacht’asitawa, pasiri pataka maräkipanxa Aymara Yatichawi Ulaqa Walter Gutierrez jilatawa sumpacha wakiskiri irptata ch’amanchatänwa. Ukhamaraki, Aymara Aru Kamani Jach’a Utaxa IPELC ukaru mayacht’atarakiwa; uka taypinxa kulaka Marta Gonzáles Cochi jupawa ch’amanchaña qalltaskaraki, ukhamäpanxa jupa kullakaxa mä taykalantiwa ILCNA taypinxa mayni irnaqiri sullkawiri irnaqirinakaruxa wakiskiri thakhi uñacht’ayasaxa irpxaruñapa.

Tukt’ayañataki. IPELC ukhamaraki ILCNA tantachawinakaxa 070, 1313, 269 jakhuni Kamachina phuqhasa utt’ayatawa. Maysatuqitxa ILCNA tantachawixa RM 599/2011 uka kamachi phuqhayiritaki utt’ayatarakiwa. Arunakxata amuyt’itirinakaxa ukhama utt’ayata tantachawinakaxa España markankiri RAE ukaru uñtata arunaktuqita taqi jani walt’añanakxata wakiskiri amuyt’asa qhana yanapt’iritakiwa. Ukhamäpanxa, aymara aruxa arsktana kikpaki  qillqaña amuyt’aña qhananchañaxa janisa ch’ikhinakana amtapa amuyupakaspa ukhamakixaniwa, sasina qhananchirisa utjarakinwa.

Vitaliano Huanca Torrez

Chukiya, taypi sata, 2013

ILCNA, Irpa utasaxa, janiwa mayampi aynacht’añapaki

Escuela de Gestión Pública Plurinacional ukhamaraki Instituto Plurilingüe de Estudio de Lenguas y Culturas uka paya jach’a tantachawi irpirinakapaxa, purapata aymara ukhamaraki yaqha jiwasa jaqi arunakasaru ch’amanchañatakiwa mä convenio interinstitucional taypixa pasiri maraxa purapata mä aski amtaru puriwayapxana. Ukhamäpanxa, masuru 26 urukipanxa Chukiya markana   Programa de Capacitación en Idiomas Oficiales - EGPPukhamaraki Instituto de Lengua y Cultura de la Nación Aymara ILCNA ukana irnaqrinakaxa aruskipañatakiwa jikist’awayapxana. ILCNA irpa utasaxa jichhata uksaruxa  Roman Morales jupana p’iqinchataxiwa, ukhamarusa Martha Gonzales, Eva Apasa, Esteban Quispe, Freddy jupanakana yanapt’apampi irpxarutaxarakiwa.

Uka jikist’awinxa, Bolivia markasa utjiri aski kamachinakxata aruskipt’apxana, jichhata uksaruxa kuna lurañanakampisa Ley General de Derechos y Políticas Lingüísticas kamachi phuqhañatakixa nayraqataru sarantañani, taqi ukanakxata aruskipt’awayapxana. Ukxaruxa EGPP tantachawinkiri Programa de Capacitación en Idiomas Oficiales ukankirinakaxa kunjamsa aymara aru yaticht’añamapixa sarantaskapxi ukxata qhanancht’apxana, ukata aymara aru yatirinakaru yanapt’añatakisa kunjamsa ch’amanchaskapxi taqi ukanaka yatiyapxarakina. Escuela de Gestion Publica Plurinacional ukaxaIvan Iporre Saguero jilatana p’iqinchatawa, uka taypinxa  Programa de Capacitación en Idiomas Oficiales ukaxa Vitaliano Huanca Torrez jilatana ch’amanchatarakiwa.

Jutiri urunakatakixa ILCNA jach’a tantachawisaru taqi chuyma ch’amanchañatakixa, juk’ampi aski amtanaka wakicht’ayañatakiwa jutiri phaxsixa mayampi jikisipxani.  Uka aruskipañanxa juk’ampi amtanaka phuqhañatakiwa aymara aru ukhamaraki aymara markaru ch’amanchirinakaxa amtanaka phuqhacht’apxani.
LP 27/02/2014
Qillqiri: Vitaliano Huanca

Aymara Qhichwa arsuña yatiqaskapxiwa

Jichha chika uruxa Academia Diplomática Plurinacional ukana, ukhamaraki Fondo Nacional de Desarrollo Regional uka utanakanxa, aymara aruta aruskipaña ukhamaraki qhichwa aruta aruskipaña jichha marana yatiqaña tukt’äwayapxäna. Aymara aru yaticht’irixa Marianela Choque Tola ukhamaraki qhichwa aru yatichirixa Lilian Escobar Ferauddy jupanakapxanwa. Jichhata uksaruxa Cancillería ukhamaraki ADP tantachawinkirinakaxa aymara aruta qhichwa aruta aruskipaña juk’ampi yatiqañampixa nayraqataru sarantaskapxakiniwa. Ukhama sasawa ADP uka irpiri mamaxa qhanancht’awayäna.

Maysatuqitxa, Escuela de Gestión Pública Plurinacional ukhamaraki Programa de Capacitacion en Idiomas Oficiales ch’amanchiripaxa, ayamara arusa qhichwa arusa, janiwa arsuñmayatakïxiti, jani ukaxa arsuñasa, qillqañasa, qillqata uñxatt’asa arst’ayañasa thakhinïxiwa, sasina arxatt’arakïna. Maysatuqitxa, khaya FNDR ukanxa ukhamarakiwa qhichwa aru yatiqaña tukt’ayaña wakichatapanxa EGPP ukankiri irpiriparusa pachpa tantachawi irpirinakaparusa walpuni jallallt’awayapxarakïna. Kullakanaka jilatana, kawkhankañänisa aymara arusa taqi ch’amasampi irptapxañäni.

(Foto: jorgemedina.org)

Aymara aruta aruskipasixañäni

Nayaxa aymara jaqjama, taqpacha wawanakaru, jaqinakaru sapxama; jichhurunaka waranqa waranqa nayra aymara jakañtuqita amuyt’apxañäni, sasina.
Ukhamaraki jumanakaxa ancha suma jiskht’asipxma, jach’a achachilanakaru, awichanakaru jupanakawa kunjamasa nayra pacha jiwasa ... jaqinakaxa wali suma utjasipxirïtayna, jani kunatsa p'inqasisa. Ukatpi, jichhüruna taqpacha jiwasanakaxa, jälla ukhama suma jilani sullkanjama sartasipxañasawa. Janiwa kuna jaqi masisaru ajlliñäkaspati.

Ukhamaraki jallällt’ata, taqi chuymajampi, aka chacha warminakaru, taqi jiwasa jaqinakaru, aka aymara qillqatanakaru. Ukhama qilqata uñjasa jiwasa jaqinakaxa k’uchisipxaniwa. Janiwa, qawqha jaqinakasa, aymara qillqaña yatipxkiti. 

Jiwasati qillqaña katjañäni ukjaxa, kunjamänsa nayra pacha achahilanakasaxa, kunjamsa markasa suma apnaqapxirïtayna, ukhamaraki wali suma jupanakpura utjasipxirïtayna. Jani q’iwsasisa, jani p'inqasisa, jaqi masinakaru sumana uñjasa.
Taqpacha imilla wawanaka, yuqalla wawanaka, akata qhiphana sumana utjasiña utjpana, sasa. Ukanaka jumanakaxa ancha amuyt’apxma, uka suma jakañaxa jichhakamasa janiwa atipt'atäkiti.

Ukaxa, kunaymana luratanakaxa janiwa jumanakatakikïti, janikucha ukaxa taqpacha aka pachankiri jaqinakatakiwa.

¡Jallalla Aymara marka!
¡Jallalla Awiya Yala!
(Qillqiri: Germán Maidana Murillo)
Foto: Junji.gob.cl

Kamachixa markataki askïñapawa

(El Alto, 16.09.2013 09:18) Altu Pata markana, Carta Organica Municipal, uka Kamachi lurawiwa qalltani. Uka yatiwixa, janiwa taqi markachirinakaru, phuqhata yatiyatäkiti. Ukhama jani suma yatiyatawa pachpa markansa jani yaqätakiti.
Ukhmarusa, janirakiwa yatiskiti, kunjampinsa uka amtawxa sarantayapxani, uksa. Markachirinakaxa, ukhamäpanxa, janirakiwa kunärsasa, kawkhansa khitinakasa ukxa amuykipapxani, uksa. Ukata uka Kamachxa jani khitisa yäqapxkiti.
Jichhaxa Altu Pata markachirinakaru aka amtawi yatiyañaxa wakisiwa. Kuna matasa, kunata luratasa, kuna kamachi uñakipawisa, taqina amuki phuqhañataki, taqitaki askïñapatakixa, pachpa markawa yatiñapa.

Qillqiri: Norah Quispe (Al Alto - La Paz/Bolivia)